Raundæmi · Vaxtabyrði · 2000–2024

Vaxtareikningurinn — allir geirar hagkerfisins

Hvað borgar íslenska hagkerfið í vexti af skuldum sínum — hið opinbera, heimilin og fyrirtækin — og hvar er byrðin þyngst í alþjóðlegum samanburði? Veldu geira með flipunum hér að neðan, eða „Samtals“ til að sjá alla þrjá saman. Reiknivélin umreiknar allar greiðslur í eina sameiginlega mynt — evrur eða dollara, þú velur — og núvirðir þær svo leggja megi þær saman á jafnræðisgrundvelli.

Heimildir: Eurostat (ESA 2010), OECD, ECB, BIS, AGS, Hagstofa Íslands · samanburður nær til evrusvæðisins, Íslands, Noregs og annarra OECD-ríkja

Hvernig á að lesa þetta

Núvirðing

Greiðsla árið 2005 og greiðsla árið 2022 eru ekki beint sambærilegar. Núvirðing færir þær allar til verðgildis upphafsársins — með ávöxtunarkröfunni sem þú velur — svo leggja megi þær saman. Hærri ávöxtunarkrafa lætur eldri greiðslur vega minna.

Sameiginleg mynt

Lönd nota ólíkar myntir, svo allar fjárhæðir eru umreiknaðar í eina mynt á meðalgengi hvers árs. Það þurfa ekki að vera dollarar — þú getur allt eins valið evrur. Sami útreikningur, bara annar kvarði.

Tveir mælikvarðar

„Á hvern íbúa“ sýnir byrðina sem fjárhæð á hvern landsmann. „% af VLF“ sýnir hana sem hlutfall af stærð hagkerfisins — lítið ríki getur verið með háa byrði á mann en lægra hlutfall af VLF.

Upphafsár2000

Vextir núvirtir frá þessu ári til 2024 · Ísland frá 2000

Ávöxtunarkrafa (núvirðing)3%

Sama prósenta notuð fyrir öll lönd

Mælikvarði

Gjaldmiðill

Birtingarmynt — umreiknað á meðalgengi hvers árs

Núvirt vaxtabyrði hins opinbera Íslands · 2000–2024

€0

Núvirt vaxtagjöld eftir löndum

Hvert land sýnt sem uppsöfnuð, núvirt vaxtabyrði yfir valið tímabil — lengri súla þýðir meiri byrði. Ísland er í lit. Lönd merkt † hvíla á OECD-grunni fremur en Eurostat; þar sem gögn vantar detta lönd út úr samanburðinum.

Skuldir og vaxtagjöld · ár fyrir ár

Mikil skuld eða háir vextir?

Ólíkt súluritinu efst er þetta ekki núvirt — það sýnir stöðuna eins og hún var hvert ár. Efra ritið sýnir skuldir, það neðra vaxtagjöldin — bæði skipt eftir geirum (hið opinbera, heimili, fyrirtæki), á sama mælikvarða og með sama tímaás. Veldu Samtals í flipunum efst til að sjá alla geira staflaða, eða einn geira til að einangra hann. Þannig sést samhengið: mikil skuld en lág vaxtagjöld merkir lága vexti; lítil skuld en há vaxtagjöld merkir háa vexti. Íslenskir geirar eru í síðari hópnum. Veldu mælikvarða og bættu við löndum til samanburðar.

Bæta við til samanburðar — smelltu á land:

Skuldir — % af VLF

Vaxtagjöld — % af VLF

Staðan í dag · öll lönd · raðað

Fjórir mælikvarðar — og þeir raða ríkjunum gjörólíkt

Vaxtastigið · 26 þróuð hagkerfi

Verðið á eigin gjaldmiðli

Við höfum séð hver greiðir mest. En af hverju? Skuldir Íslands eru ekki óvenjulegar á mælikvarða þróaðra ríkja. Það eru vextirnir af þeim skuldum sem skera sig úr — hjá heimilum, fyrirtækjum og ríkinu kostar fé í krónum um tvö- til þrefalt það sem það kostar innan evrunnar. Og uppgefnu íbúðalánavextirnir fela stærsta hluta munarins.

En sjálfstæðið sjálft er ekki vandinn

Það að eiga eigin gjaldmiðil gerir lántöku ekki dýra. Japan ber þrefaldar skuldir íslenska ríkisins og greiðir lægstu vexti allra hér — blandað um 0,9%. Bandaríkin taka líka ódýrt að láni. Það sem gerir Ísland dýrt er ekki flotgengið; það er samspilið — örsmár gjaldmiðill, löng saga verðbólgu yfir markmiði, viðvarandi áhættuálag og verðtrygging. Spurningin um evruna er hvort krónan geti nokkurn tíma skilað lánskjörum Japans eða Þýskalands — eða hvort aðeins evran geti það.

Hvers vegna uppgefnu vextirnir vanmeta kostnaðinn

Um 55% af skuldum einkageirans á Íslandi eru verðtryggð. Á þeim lánum greiðir lántaki lága raunvexti (~4%) í reiðufé á meðan verðbólgu (~5%) er bætt við höfuðstólinn — svo reiðufjárgreiðslan fegrar raunkostnaðinn. Vextir evrusvæðis og annarra hér eru nafnvextir, svo þeir eru þegar fullur kostnaður. Rofinn skiptir Íslandi milli reiðufjárvaxta og raunkostnaðar; hin 25 hreyfast ekki.

Kostnaðarstiginn

Blandaður fjármagnskostnaður, eftir hagkerfi

Vegið meðaltal vaxta sem greiddir eru yfir valda geira. Veldu geira til að endurvega heildina — t.d. slökktu á ríkinu til að sjá kostnað einkageirans eins og sér. Brotalínan markar raunkostnað Íslands þegar verðtrygging er talin með.

Grunnur Íslands

Hafa með geira

Flokkur

Ísland Evrusvæði Eigin gjaldmiðill

Árlegur vaxtareikningur

Hvað skuldirnar kosta á ári

Árleg vaxtagjöld sem hlutfall af VLF, staflað eftir geirum. Veldu geira til að bæta við eða fjarlægja úr öllum súlum og endurraða. Með alla þrjá á er reikningur Íslands sá þyngsti hér; Japan er meðal þeirra léttustu þrátt fyrir mestu skuldirnar.

Hafa með geira

⌖ tala fyrirtækja blásin upp af skuldum fjölþjóða- og eignarhaldsfélaga

Fjárlagaþrýstingurinn

Vextir sem hlutfall af tekjum hins opinbera

Hversu stór hluti þess sem hið opinbera innheimtir fer beint í að greiða af skuldum — áður en nokkuð rennur til skóla, sjúkrahúsa eða vega. Tekjugrunnurinn breytist með rofanum.

Stjórnsýslustig og samsvarandi tekjugrunnur

† Bandaríkin, Japan, Kanada og Ástralía eru á grunni þjóðfjárlaga (ríkissjóður = alríkis-/landsstjórnin), áætluð og ekki fyllilega samanburðarhæf við evrópsku undirgeiratölurnar — einkum inniheldur tekjugrunnur bandaríska ríkissjóðsins launatengd gjöld sem evrópskir reikningar fela sérstökum almannatryggingasjóðum, svo sambærileg tala væri hærri. Vextir eru vergir greiddir vextir; fyrir verðtryggðar skuldir (stóran hluta Íslands) innihalda þeir þegar verðbótauppfærsluna.

Heildarbókin

Skuldastaða og greiddir vextir, eftir geirum

Heildartaflan til viðmiðunar — alltaf allir þrír geirar. Smelltu á dálk til að raða. Skuldir sem % af VLF; vextir eru meðaltal greitt af útistandandi stöðu. Rauðu undirtölurnar sýna raunvexti Íslands.

Hagkerfi	Ríki %VLF	Heimili %VLF	Fyrirt. %VLF	Alls %VLF	Vextir ríkis	Vextir heimila	Vextir fyrirt.	Blandað	Vextir %VLF

Aðferð og fyrirvarar — fjármagnskostnaður

Hvað er mælt

Fyrir hvert hagkerfi: þrjár skuldastöður — hið opinbera í heild (ríki + sveitarfélög + almannatryggingar), heimili, og atvinnufyrirtæki utan fjármálageirans — og meðalvextir sem greiddir eru af útistandandi stöðu hvers. Staða × vextir = árleg vaxtagjöld sem hlutfall af VLF; virku gjöldin deilt með virku skuldunum gefa blönduðu vextina í stiganum.

Tvö þrep nákvæmni

Evrusvæði + Ísland: skuldir frá Eurostat / Hagstofu Íslands; vextir einkageirans úr samræmdum stöðuvaxtaröðum ECB; vextir ríkisins úr vextir ÷ skuldir — nákvæmt. Bandaríkin, Kanada, Noregur, Ástralía, Japan: skuldastig traust (BIS heildarlán; AGS vergar skuldir), en án samræmdra stöðuvaxtaraða eru vextir þeirra áætlun út frá lánauppbyggingu og stýrivöxtum um mitt ár 2026. Lestu vaxtamun milli þrepa sem vísbendingu, ekki nákvæma tölu.

Verðtryggingarleiðréttingin

„Raun“-vextir Íslands bæta mældri verðbólgu (~5,9% árið 2024) við raunvexti á verðtryggða hluta skulda heimila og fyrirtækja, svo þeir séu samanburðarhæfir við nafnvexti hinna.

Hvers vegna Lúxemborg er sleppt

Skuldir fyrirtækja í Lúxemborg eru um 279% af VLF — nær alfarið fjölþjóða- og eignarhaldsfélög sem bóka skuldir þar án nokkurra tengsla við innlent hagkerfi. Það er hrein bókhaldsskekkja sem myndi tróna efst í vaxtareikningnum og afvegaleiða samanburðinn, svo Lúxemborg er tekið út með öllu. Hin fjögur ríkin sem þessi skekkja snertir minna — Írland, Holland, Kýpur, Noregur — og Ísland sjálft eru merkt með ⌖.

Hvað skuldir hins opinbera ná yfir

Hið opinbera í heild inniheldur lántöku sveitarfélaga (sveitarfélög á Íslandi eru ~13% af VLF, innan heildarinnar). Það undanskilur markaðsfyrirtæki í eigu ríkis og sveitarfélaga — Landsvirkjun, Orkuveitu Reykjavíkur, hafnir — sem teljast til fyrirtækja, ekki hins opinbera. Tölur eru vergar: Noregur er nettó lánveitandi gegnum auðlindasjóðinn; Kanada (nettó ~13%) og Japan (nettó ~155%) eru langt undir vergri stöðu. Ísland er sýnt í 60% (Maastricht-sambærilegt); víðari ESA-mæling Hagstofunnar er 89,6%, munurinn eru lánasjóðir ríkisins.

Hvernig þetta tengist hinum köflunum

Þessi kafli ber saman 26 þróuð hagkerfi þar sem vaxtagögn liggja fyrir — þrengri hópur en heildarsamanburður greiningarinnar (öll OECD-ríki, þar sem vaxtastig liggur ekki alls staðar fyrir). Hann bætir við því sem hinir kaflarnir hafa ekki: blönduðu vextina sjálfa — kostnað fjármagns fremur en upphæð reikningsins — og verðtryggingarleiðréttinguna sem sýnir að uppgefnu vextirnir vanmeta íslenska kostnaðinn.

Heimildir: Eurostat — gov_10dd_edpt1, nasa_10_f_bs · ECB Data Portal — MIR · BIS — heildarlán til hagkerfisins (2025-Q4) · AGS WEO okt. 2025 · OECD · Hagstofa Íslands · Seðlabanki Íslands · EMF Hypostat 2025.

Mótdæmi · ef Ísland greiddi evruvexti

Ef hið opinbera greiddi sömu vexti og evrusvæðið — hvað mætti lækka skatta mikið?

Ísland greiðir margfalt hærri raunvexti af skuldum hins opinbera en evruríkin. Ef Ísland greiddi meðalvaxtastig evrusvæðisins af sínum eigin skuldum, hve mikið myndu vaxtagjöldin lækka — og hve mikið mætti lækka skatta sem því nemur, á hvern starfandi mann og uppsafnað frá árinu 2000?

Raunvextir Íslands

–

vaxtagjöld ÷ skuldir

Meðalvextir evrusvæðis

–

EA20 · sama ár

Ár2025

Skatttekjur á starfandi mann

–

heildarskattar ÷ starfandi

Vextir á starfandi mann

–

– af skatttekjum

Á evruvöxtum væri það

–

vextir á starfandi mann

Sparnaður á starfandi mann · á ári

–

skattar gætu lækkað um –

Skatttekjur á starfandi mann · 2025

Af hverri skattkrónu fer hluti í vexti — og krónuálagið (umfram evruvexti) er sá hluti sem mætti skila til baka

Annað (ekki vextir) Vextir á evruvöxtum Krónuálag (sparnaður)

Vaxtagjöld á starfandi mann · raunkostnaður vs. á evruvöxtum · 2000–2025

Bilið milli línanna er krónuálagið — vextir sem hverfa ef Ísland greiddi evruvexti

Raunvextir Íslands Á evruvöxtum Krónuálag

Uppsafnað krónuálag 2000–2025 (nafnvirði, evrur)

–

alls — vextir umfram evruvexti

–

á hvern starfandi mann

Um þennan reit: mótdæmið byggir á heildarskuldum hins opinbera (vergar, Hagstofa/AGS-grunnur) — ekki ESA-fjármálareikningsgrunninum sem flipana að ofan nota — svo raunvextir hér (vaxtagjöld ÷ skuldir) eru reiknaðir á þeim grunni. Meðalvextir evrusvæðis = raunvextir EA20. Raunvextir Íslands fela að hluta í sér verðbætur á verðtryggðum skuldum. Uppsöfnuð fjárhæð er einföld summa (ekki núvirt). Heimildir: Eurostat gov_10a_main og nama_10_pe; skuldaröð studd föstum punktum (2011: 136,6% af VLF; 2024–2025). Nýjustu gögn 2025.

Sjóðstreymi Íslands — vextir ár fyrir ár (valinn geiri)

Vextir valins geira (hins opinbera, heimila, fyrirtækja eða allra samtals) á Íslandi hvert ár — krónutalan er umreiknuð úr evrum á meðalgengi hvers árs — gengi krónu það ár, fjárhæðin í völdum gjaldmiðli, og núvirt fjárhæð miðað við valið upphafsár og ávöxtunarkröfu. Dálkarnir á mann og á starfandi sýna vexti hvers árs deilt á íbúafjölda og fjölda starfandi.

Vaxtabyrðin í öllu hagkerfinu

Sama mynstur birtist í öllum þremur geirunum: hið opinbera, heimilin og fyrirtækin á Íslandi greiða margfalt hærri vexti en starfsbræður þeirra í Evrópu — ekki vegna meiri skulda, heldur vegna hárra vaxta. Samanlagt greiddi íslenska hagkerfið um 16% af landsframleiðslu í vexti árið 2024 (hið opinbera tæp 5%, heimili tæp 4%, fyrirtæki tæp 8%), borið saman við rúm 3% í Þýskalandi og um 6% á Ítalíu. „Samtals“-flipinn sýnir þessa heildarmynd.

Heildarskuldir hagkerfisins eru háar á Íslandi, en það sem sker sig úr er vaxtakostnaðurinn miðað við skuldastöðu. Lítið myntsvæði með sjálfstæða peningastefnu og verðtryggingu ber að jafnaði hærri vexti en stórt, samþætt myntsvæði. Þetta er kjarni þess sem þjóðaratkvæðið snýst að hluta um. Reiknivélin sýnir hvað sá munur kostar hvern geira — og hagkerfið í heild — ár eftir ár og uppsafnað, núvirt og í sömu mynt. Skiptu um flipa efst og berðu Ísland saman við einstök evrusvæðisríki.

Raundæmi · Lífeyrir og ávöxtun 2006–2025

Háu vextirnir renna til lífeyrissjóðanna — en skila ekki hærri lífeyri

Stór hluti þeirra háu vaxta sem Íslendingar greiða — af skuldum hins opinbera og af íbúðalánum — rennur til íslensku lífeyrissjóðanna, sem eiga bróðurpartinn af innlendum ríkis- og íbúðabréfum. Ef það skilaði sér í betri ávöxtun, og þar með stærri lífeyri, væri það a.m.k. einhver mótvægisávinningur. En ávöxtun íslensku sjóðanna er ekki hærri en sjóða sem koma hvergi nálægt þessu fyrirkomulagi — hún er í meðallagi. Þá stendur spurningin eftir: ef hærri kostnaður skilar engum hærri ávinningi, hver er þá tilgangurinn? Þetta tól ber íslenska kerfið saman við stærstu lífeyris- og ríkjasjóði heims — í evrum eða dölum, raun eða nafnvirði.

4,0% raun

Íslenska kerfið, 10 ára raunávöxtun (2016–2025) — við meðaltal allra sjóða í heiminum.

5,7% raun

Meðaltal varasjóða (líkir ríkjasjóðum, hlutabréfaþungir) yfir 15 ár — hópurinn sem Ísland líkist í hlutverki.

8,1% raun

Olíusjóður Noregs (GPFG), 15 ára raun. Alþjóðlegur, engin heimadragi — efri mörkin.

Samanburðurinn

Ávöxtun íslenska kerfisins í alþjóðlegum samanburði

Þetta eru raunávöxtunartölur yfir 15 ár (2011–2025), teknar saman af finnsku lífeyrisstofnuninni (Finnish Centre for Pensions), sem keyrir sama samanburð faglega yfir 24 af stærstu lífeyris- og ríkjasjóðum heims — hver í sinni mynt, eftir kostnað, með verðbólgu fjarlægða með OECD-verðvísitölum. Ísland er ekki í þeirra hópi, svo tala þess er bætt við frá Seðlabanka Íslands og Landssamtökum lífeyrissjóða. Raunávöxtun er nokkurn veginn samanburðarhæf milli mynta, svo þetta er sanngjarnasta taflan.

15 ára raunávöxtun, ársmeðaltal STAÐFEST

Varasjóðir (líkir ríkjasjóðum, án lífeyrisskuldbindinga, meiri hlutabréf) skila að meðaltali 5,7%; gjaldþolsbundnir skyldutryggingasjóðir 3,8%. Hlutverk Íslands líkist þeim fyrrnefndu en eignasamsetningin þeim síðarnefndu — það er bilið sem þetta snýst um. Heimild: Finnish Centre for Pensions, Investment Return on Pension Assets in 2025; Seðlabanki Íslands; Landssamtök lífeyrissjóða.

Sjóðirnir á bak við erlenda hlutann

Og hvað skiluðu þeir sjóðir?

Taflan að ofan ber saman heila lífeyrissjóði. Það er þess virði að fara einu lagi neðar — í þá tilteknu sjóði sem erlenda fé íslenska kerfisins liggur raunverulega í, greinda úr ársreikningum fjögurra stærstu sjóðanna (LV, LSR, Gildi, Birta) fyrir 2024. Meginhlutinn eru ódýrir heimsvísitölusjóðir (Vanguard, iShares, State Street), með lag af þekktum virkum sjóðum ofan á og skuldabréfahluta undir. Hér er hvað hver skilaði síðasta áratug, í raun — sami grunnur og taflan að ofan.

Hvað undirsjóðirnir skiluðu — 10 ára raun, ársmeðaltal STAÐFEST

10 ára ársávöxtun að raunvirði (2016–2025), eftir kostnað — styttra tímabil en taflan að ofan, og óvenju sterkur áratugur fyrir hlutabréf, svo tölurnar liggja hærra. Vísitölusúlurnar eru MSCI World og Bloomberg Global Aggregate viðmiðin sem þessir sjóðir herma eftir (frávik innan ~0,1–0,3 stiga). Virku tölurnar eru birt staðreyndablöð — Capital Group New Perspective (30. apríl 2026, USD) og SKAGEN Global (31. des. 2025, EUR) — færð í raun með bandarískri VNV / evru-HICP. Tvennt ber að lesa heiðarlega: báðir virku sjóðirnir, eins og flestir á þessu tímabili, náðu ekki vísitölunni sem þeir eru mældir á; og skuldabréfakjarninn skilaði minna en núlli að raunvirði — sami eignasamsetningardragi og málið snýst um, nú sýnilegur inni í eignum sjóðanna sjálfra.

Mótdæmavélin

Hvað hefði íslenskur sjóður borið úr býtum með opnum fjármagnsreikningi?

Veldu mynt, grunn, tímabil og eignasamsetningu. Önnur línan er raunávöxtun íslenska kerfisins; hin er alþjóðlegt líkanssafn með samsetningunni sem þú velur, byggt á MSCI World og Bloomberg Global Aggregate (sjá litaskýringu við ritið). Báðar eru leiðréttar fyrir inn- og útgreiðslum — þetta er hrein ávöxtun, sett í vísitölu 100 við upphaf tímabilsins.

Gjaldmiðill

Grunnur

Tímabil

Heimshlutabréf70%

Heimsskuldabréf30%

Laust fé0%

Samtals 100% Sleðar stillast sjálfkrafa í 100%. Íslenska kerfið í dag: ~42% erlendar eignir, ~31% innlend skuldabréf, ~16% innlend hlutabréf, ~9% sjóðfélagalán, ~2% laust fé.

Vöxtur 100 — raun, í evrum

Íslenska kerfið Þinn líkanssjóður

Íslenska kerfið

×1,0

—

Líkanssjóður

×1,0

—

Líkanssjóðurinn er gagnsæ fyrirmynd (vísitöluávöxtun × þín vægi), ekki neinn einn tiltekinn sjóður. Hann einangrar tvennt sem skilur Ísland frá öðrum: hve mikið af hlutabréfum má eiga, og í hvaða mynt er mælt. Skiptu Raun → Nafnvirði til að sjá krónuáhrifin birtast.

Hvers vegna línurnar skilja að

Tvö áhrif — og aðeins annað snýst um færni

Áhrif 1 · Eignasamsetning (kjarni málsins)

Skuldabréfadragið er þvingað

Yfir 2006–2025 skilaði alþjóðlegt 70/30 safn um 4,5–5% raun; íslenska kerfið um 2,9% raun — ávöxtun sem samsvarar 50/50- eða skuldabréfaþungu safni. Sá ~1,5–2 stiga árlegi munur safnast í þriðjungi minni lokaeign á tuttugu árum. Hann stafar af því að sjóðirnir geta ekki fært nógu margar krónur gegnum þunnan gjaldeyrismarkað til að kaupa heimshlutabréf í þeim mæli sem innflæðið krefst, svo þeir leggja féð í innlend ríkis- og íbúðabréf. Skuldabréfavægið er ekki áhættuval heldur fjármagnshaftaþvingun. Þetta er hlutinn sem evruaðild myndi breyta.

Áhrif 2 · Háu vextirnir skila engum ávinningi

Hærri kostnaður, engin hærri ávöxtun

Háu nafnvextina sem sjóðirnir fá af innlendum bréfum étur verðbólgan að mestu (verðbætur) — svo raunávöxtunin er bara í meðallagi. Niðurstaðan: Íslendingar greiða hæstu vextina, féð rennur til sjóðanna, en lífeyririnn verður ekki hærri en hjá sjóðum sem standa utan þessa fyrirkomulags. Erlendu sjóðirnir sem féð liggur í skila meira en kerfið í heild. Hærri kostnaður án hærri ávinnings — það er kjarni málsins. (Krónuáhrifin í nafnvirði eru sér mál og að mestu verðbólga; sjá aðferð.)

Aðferð, heimildir og óvissa — lífeyrir

Leiðrétt fyrir inn- og útgreiðslum

Markmiðið er ávöxtun fjárfestinga, ekki vöxtur eigna, svo iðgjöld og lífeyrisgreiðslur þarf að fjarlægja. Hreina mælingin er tímavegin ávöxtun keðjuð ár frá ári — hún er eðli máls samkvæmt óháð tímasetningu og stærð sjóðstreymis, sem er einmitt það sem birtu „hreina ávöxtun eigna“-tölurnar hér eru þegar. Hjá líkanssjóðnum kemur ávöxtunin beint úr vísitölum, svo þar er ekkert sjóðstreymi að fjarlægja.

Allir sjóðir í einni mynt

Eining (100) er fjárfest við upphaf tímabilsins. Hvert ár vex hún um heimamyntarávöxtun sjóðsins og er svo umreiknuð í valda mynt með gengisbreytingu þess árs. Fyrir evrufjárfesti á ári t: (1 + r_heima) × (FX[t-1] / FX[t]) − 1, þar sem FX er heimamyntareiningar á hverja evru. Þegar heimamyntin veikist verður evruávöxtunin lægri en heimaávöxtunin — krónuvélbúnaðurinn. Raunávöxtun dregur svo verðbólgu valda myntsvæðis frá (bandarísk VNV fyrir dali, evru-HICP fyrir evrur), svo báðar línur eru mældar í sama kaupmætti.

Hvað er staðfest og hvað líkan

STAÐFEST — 15 ára raun-taflan og allar samanburðartölur (Noregur GPFG/SPU, CalPERS, meðaltöl varasjóða og skyldutryggingasjóða) koma úr alþjóðlegum samanburði Finnish Centre for Pensions, sem notar áramótagengi og OECD-VNV. Eigin tölur GPFG (20 ára 6,9% nafn í myntkörfu, 4,4% raun) eru frá Norges Bank Investment Management og fjármálaráðuneyti Noregs.
STAÐFEST — Heimsvísitöluávöxtun: MSCI World (net, USD) og Bloomberg Global Aggregate (USD, óvarið). Samsetta hlutabréfaröðin endurgerir birta 10 ára ársávöxtun MSCI innan 0,05 stiga í bæði USD og EUR, sem staðfestir bæði ávöxtunina og gengisumreikninginn.
STAÐFEST — Ávöxtun undirsjóða: erlendu sjóðirnir voru lesnir úr 20 stærstu eignum í ársreikningum fjögurra stærstu sjóðanna (LV, LSR, Gildi, Birta) fyrir 2024. Virku tölurnar eru birt staðreyndablöð hvers sjóðs — Capital Group New Perspective (10 ára ársávöxtun, USD, 30. apríl 2026) og SKAGEN Global (10 ára ársávöxtun, EUR, 31. des. 2025) — færðar í raun með bandarískri VNV / evru-HICP. Vísitölu- og skuldabréfakjarninn notar viðmiðin sem óvirku sjóðirnir herma eftir.
MAT — Árleg raunávöxtunarröð íslenska kerfisins er tekin saman úr gögnum Seðlabanka Íslands, fjármálaeftirlits og ársreikninga stærstu sjóða. Hún stemmir við staðfest 10 ára meðaltal (3,9% á móti ~4,0%); einstök ár — einkum 2005–2014 fyrir kerfið í heild — eru bestu mat og má skipta út fyrir nákvæma FME-röð.
MAT — Áramótagengi ISK/EUR og ISK/USD og verðvísitölur landa eru staðlaðar birtar árstölur slegnar inn með hæfilegri nákvæmni; setja má inn nákvæmt gengi Seðlabanka Íslands til að herða nafnvirðis-myndina.
Líkanssjóðurinn er fyrirmynd (vísitöluávöxtun × valin vægi, endurvegið árlega), ekki eftirmynd nokkurs tiltekins sjóðs. Hann svarar „hvað sjóður með opna eignasamsetningu hefði borið úr býtum“, ekki „hvað sjóður X gerði“.

Heimildir

Finnish Centre for Pensions — alþjóðlegur ávöxtunarsamanburður Fjármálaráðuneyti Noregs — ávöxtun GPFG Norges Bank Investment Management (GPFG) Seðlabanki Íslands — lífeyrishagtölur og gengi Landssamtök lífeyrissjóða — ávöxtun MSCI World og ACWI vísitölur Capital Group New Perspective — staðreyndablað SKAGEN Global — staðreyndablað Bloomberg Global Aggregate Bond Index

Um þessa greiningu og heimildir

Þetta er gagnarýni Raundæmis á vaxtabyrði Íslands fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst 2026 — hvað heimili, fyrirtæki og hið opinbera greiða í vexti af skuldum sínum, borið saman við önnur þróuð ríki, og hvað aðild að evrunni gæti breytt fyrir þann kostnað. Tölurnar og heimildirnar að baki eru raktar hér að neðan.

Allar tölur eru úr þjóðhagsreikningum eftir geirum (Eurostat, ESA 2010), svo geirarnir þrír liggja á sama grunni og leggja má þá saman. Vextir (D.41, greitt) og tekjugrunnar: nasa_10_nf_tr (CP_MEUR). Geirar: hið opinbera = S13, heimili = S14, fyrirtæki (utan fjármála) = S11. Tekjugrunnur við hlutfall: heildartekjur hins opinbera (gov_10a_main, TR), ráðstöfunartekjur heimila (B6G) og rekstrarafgangur fyrirtækja (B2A3G). Skuldir: nasa_10_f_bs (MIO_EUR, óhreinsað) — lán og skuldabréf (F4+F3); heimili aðeins lán (F4). Skuldir hins opinbera hér eru á grunni fjármálareikninga (F3+F4), ekki Maastricht-skilgreiningu — fyrir Ísland gefur það um 65% af VLF árið 2024 (Maastricht er nær 60%). Samtals-flipinn leggur saman geirana þrjá (aðeins ár þar sem öll þrjú liggja fyrir). Landsframleiðsla (B1GQ), mannfjöldi (demo_pjan), starfandi (nama_10_pe), gengi (ert_bil_eur_a). Núvirðing: árgreiðsla deilt með (1+r) í veldinu (ár − upphafsár). Kjarnasamanburðurinn úr Eurostat-þjóðhagsreikningum nær til evrusvæðis (20 ríki), Íslands og Noregs. Gögn ná aftur til 1995 fyrir flest ríki; Ísland frá 2000 (vextir) og 2004 (skuldir); Þýskaland frá 2012 og Írland frá 2010 (vextir heimila); Noregur til 2022. Nýjustu gögn 2024. Fyrirtækjaskuldir eru óhreinsaðar og innihalda lán milli tengdra félaga, sem blæs upp tölur í löndum með mörg eignarhaldsfélög (t.d. Lúxemborg).

Lönd og heimildir. Samanburðurinn nær til allra 38 aðildarríkja OECD auk Kýpur, Króatíu og Möltu — alls 41 lands. Evrópuríki (evrusvæðið, Ísland, Noregur og önnur EES- og ESB-ríki) liggja á Eurostat-þjóðhagsreikningum (ESA 2010) eins og lýst er að ofan. Lönd merkt † — utan EES, t.d. Bandaríkin, Japan, Kanada og Ástralía — koma úr þjóðhagsreikningum OECD eftir geirum (DSD_NASEC10 og NASEC20) og Economic Outlook OECD (landsframleiðsla, gengi, fjöldi starfandi), með mannfjölda frá Alþjóðabankanum; sömu skilgreiningar (vextir D.41 greitt, skuldir F3+F4 óhreinsaðar á heildargjalddaga), umreiknað í evrur um Bandaríkjadal. Krossinn merkir aðeins að talan hvílir á OECD-grunni fremur en Eurostat. Þar sem gögn liggja ekki fyrir standa reitir auðir — engar tölur eru áætlaðar: Tyrkland vantar vexti hins opinbera, Ástralía skilar ekki fjármálareikningi eftir geirum (engar skuldatölur), Kanada og Ísrael vantar vexti heimila, og Kostaríka hefur aðeins vaxtahlutfall af VLF. Fyrir nokkur ríki utan evrusvæðis er heimilageirinn S.1M (heimili og félagasamtök) þar sem hreinn S.14 er ekki birtur; munurinn er hverfandi.

Vaxtabyrði hagkerfisins · evrusvæðið, Ísland, Noregur og OECD · 1995–2024